Pesten op het werk: de 13 meest gestelde vragen

Het lijkt te kinderachtig voor woorden. Maar net als op school worden ook in bedrijven en instellingen iedere dag werknemers gepest door collega's of leidinggevenden. Vaak zwijgen de slachtoffers uit schaamte. Geven de pestkoppen het slachtoffer de schuld. En kijken leidinggevenden de andere kant op. Hoogste tijd om er iets aan te doen. De dertien vragen hieronder zijn gesteld vanuit het oogpunt van een werknemer.

1. Wat is pesten op het werk?

Op z'n tijd een grapje, een beetje plagen onder collega's: dat verlevendigt de werksfeer. Vaak zeggen we: 'pesten, daar moet je tegen kunnen'. Pestgedrag is echter iets anders dan een grapje of een plagerijtje. Pesten heeft de bedoeling iemand echt te schaden. Om ten koste van iemand bepaalde voordeeltjes te krijgen. Iemand openlijk bespotten is geen grapje meer. En de meeste mensen voelen precies aan wanneer een grapje niet leuk meer is.
Hoe herken je pestgedrag?
Het gaat om vijandig, vernederend of intimiderend gedrag, dat steeds gericht is op dezelfde persoon. Het gebeurt vaak en gedurende lange tijd. De persoon die het doelwit is, kan zich niet verweren. De ‘pester', de collega die het vijandige, vernederende of intimiderende gedrag vertoont, heeft op een of andere manier meer macht dan het slachtoffer. Misschien is hij of zij lichamelijk sterker, beter 'gebekt', heeft hij of zij een hogere positie of krijgt meer steun van een groep. Pesten gebeurt meestal door één persoon, vaak een leidinggevende. Of door een klein groepje, waarbij duidelijk één iemand het voortouw neemt. Soms loopt het pesten zo uit de hand, dat iemand uiteindelijk wordt gepest door de hele organisatie.

2. Welke vormen van pesten zijn er?

Pesten kan vele vormen aannemen. De creativiteit van daders kent geen grenzen. We onderscheiden acht hoofdvormen:
Sociaal isoleren

Bijvoorbeeld steeds dezelfde persoon niet meevragen voor de lunch of opzettelijk negeren in gesprekken.
Werken onaangenaam of onmogelijk maken
Dit varieert van water in iemands werkschoenen kiepen tot belangrijke informatie of telefoontjes niet doorgeven. Steeds dezelfde persoon de nare klusjes op laten knappen. Of onnodig veel kritiek geven of de prestaties van iemand manipuleren.
Bespotten
Iemand wordt bijvoorbeeld bespot vanwege zijn of haar uiterlijk, gedrag, manier van praten of lopen. Maar ook, omdat hij of zij geen partner heeft.
Roddelen
Over iedereen wordt wel eens geroddeld, maar dat is niet per se schadelijk. Wel als het steeds over dezelfde persoon gaat en telkens alleen de negatieve kanten van die persoon aan de orde komen.
Dan wordt roddelen schadelijk voor iemands reputatie. Dan is er ook sprake van pestgedrag.
Dreigementen
Sommige mensen worden op het werk regelrecht bedreigd. Het kan hierbij gaan om bedreiging met ontslag door de baas. Of om (vage) dreigementen van collega's: 'het wordt allemaal nog veel erger' of 'we zullen je na werktijd wel een lesje leren'.
Lichamelijk geweld
Bij lichamelijk geweld hoeft iemand niet meteen gewond te raken, zoals bij een duwtje of iemand opsluiten. Maar in slagerijen gebeurt het wel eens dat steeds naar dezelfde collega ‘per ongeluk' een mes uitschiet. Andere slachtoffers worden letterlijk in elkaar geslagen.
Seksuele intimidatie
Bij seksuele intimidatie gaat het zowel om intimiderende opmerkingen als om ongewenste handtastelijkheden.
Racisme
Bij racisme kan het gaan om alle hierboven genoemde vormen van pestgedrag. Maar dan wordt iemand slachtoffer vanwege zijn etnische afkomst.
Meestal staan slachtoffers bloot aan meerdere vormen tegelijk. Elke vorm van pesten tast het gevoel van eigenwaarde en het vertrouwen in andere mensen aan. Soms gaat die onzekerheid nooit meer weg.

3. Waarom pesten mensen?

Er is nog weinig bekend over de reden waarom mensen pesten. Op dit moment circuleren allerlei verklaringen, zoals ‘het ligt aan de werkdruk', ‘het pestgedrag op school wordt niet hard genoeg aangepakt', 'het komt altijd door de dader', ‘het ligt altijd aan het slachtoffer', enzovoorts. Er is echter geen slachtoffer zonder dader en omgekeerd. Er is altijd sprake van een wisselwerking.
Sommige mensen pesten simpelweg, omdat ze verwachten er voordeel aan te hebben. Een betere werkplek, afreageren van frustratie, demonstratie van macht. Ze proberen de risico's zo klein mogelijk te houden. Daarom zoeken ze een slachtoffer dat zich niet goed kan verweren.
Soms begint ook een hele groep een enkeling te pesten. Dit gebeurt bijvoorbeeld als iemand zich niet wil aanpassen aan normen of de gezagsverhouding binnen een groep. Wie er steeds de kantjes vanaf loopt op een werkplek waar iedereen overwerkt om een gemeenschappelijke klus te klaren, roept irritaties op. Datzelfde gebeurt met iemand die bijzonder ijverig werkt op een afdeling waar de norm geldt dat je niet te hard moet werken, omdat het management anders de norm opschroeft. Het gebeurt ook als iemand weigert volgens de gebruikelijke richtlijnen te werken.

4. Waarom doen mensen mee?

De dader staat in zijn pestgedrag meestal niet alleen. Meestal zijn er wel een of meer meelopers. Ze lachen als de dader een 'grapje' maakt. Ze gaan fysiek aan zijn of haar kant staan als hij of zij het slachtoffer opzoekt of maken ook eens een gemene opmerking.
Door mee te doen, hebben ze het gevoel bij de groep te horen. Vaak realiseren ze zich niet wat ze het slachtoffer aandoen. Door de minpunten van het slachtoffer te benadrukken, doet de dader het bovendien voorkomen alsof een slachtoffer niet anders verdient dan gepest te worden. Het komt voor dat een dader zo veel macht heeft, dat mensen bang zijn zelf slachtoffer te worden als ze niet meepesten.

5. Kan het iedereen overkomen?

Eén op de vier werknemers komt ooit in zijn of haar werkend bestaan met pestgedrag in aanraking. Het risico neemt toe als je in een groep terecht komt, die wat betreft opvattingen erg van jou afwijkt. En als je je bovendien niet wilt aanpassen. Ook is de kans groter als je op de een of andere manier kwetsbaar bent. Je bent bijvoorbeeld nieuw op een afdeling, je loopt stage, hebt problemen in de huiselijke kring. Of je bent verbaal niet zo sterk of om andere redenen minder in staat om je te verweren. Altijd geldt: als er geen pestkop is, bestaat er ook geen slachtoffer.

6. In welke situaties komt het voor?

Pesten komt in bijna alle bedrijven of organisaties voor. Maar in sommige bedrijven komt het veel vaker voor dan in andere. Blijkbaar heeft zo'n bedrijf eigenschappen die het ontstaan van pestgedrag bevorderen. Zo'n eigenschap is bijvoorbeeld het rondlopen van een leidinggevende die zich nauwelijks interesseert voor de individuele leden van zijn team. Wie weinig interesse heeft voor zijn ondergeschikten, zal pestgedrag niet snel opmerken. Hij of zij zal mensen ook niet op hun gedrag aanspreken
Een andere factor is de mate van zelfstandigheid in het werk. Als mensen weinig zelfstandigheid hebben in het uitvoeren van een taak, worden groepsnormen belangrijk. Je moet alles samen doen. In zo'n groep leidt afwijkend gedrag sneller tot pesten.
Er zijn nog meer kenmerken van het werk die tot pesten kunnen leiden, zoals hoge werkdruk of onzekerheid over de toekomst. En heel belangrijk is de cultuur op een afdeling of binnen een bedrijf.

7. Wat zijn de gevolgen voor het slachtoffer?

Pesten is veel schadelijker dan veel mensen denken. Je ziet dat een slachtoffer een keertje gepest wordt. Maar je realiseert je niet dat je maar een deel van het pestgedrag waarneemt.
Anders dan de daders weet het slachtoffer niet wanneer de volgende pesterij zal komen. Hij of zij is vaak acht uur per dag, vijf dagen in de week bezig zich geestelijk voor te bereiden op de volgende aanval. Dat breekt op. Al na enkele dagen hebben slachtoffers last van psychosomatische klachten: hoofdpijn, maag en darmklachten, trillen, transpireren, hartkloppingen, gespannenheid en slaapproblemen. Als het pesten aanhoudt, worden de klachten chronisch. Ze treden ook nog op als het slachtoffer niet meer gepest wordt. Na ongeveer een half jaar lijden veel slachtoffers aan een Post Traumatisch Stress Syndroom. Mensen hebben dan last van nachtmerries, geheugenverlies, concentratieverlies, vermijdingsgedrag en flashbacks van de nare gebeurtenis. Nogal wat slachtoffers worden arbeidsongeschikt. Blijft een slachtoffer echter hetzelfde werk doen, dan treedt na twee jaar veelal een Algemeen Angst Syndroom op. Slachtoffers veranderen dan blijvend van persoonlijkheid. Ze vertrouwen niemand meer. Zelfs niet mensen in hun privé-situatie of mensen die werkelijk het beste met hen voor hebben. Naast deze klachten lijden slachtoffers aan depressie en hebben zelfs gedachten aan zelfmoord. Geschat wordt, dat één op de tien zelfmoorden te maken heeft met pesten.

8. Wat is het gevolg voor de organisatie?

Pesten is niet alleen schadelijk voor het slachtoffer. Het is ook van invloed op de dader, op de mensen die er getuige van zijn, cultuur op de afdeling en uiteindelijk op de kwaliteit van het product.
De cultuur op de hele afdeling verandert. Werknemers merken dat je door pestgedrag je doel kunt bereiken. Steeds meer geldt het recht van de sterkste. Ook de getuigen hebben hier last van. Ze gaan met minder plezier naar het werk en voelen zich machteloos. Ze zijn bang zelf slachtoffer te worden en hebben vaker last van gezondheidsklachten. Afdelingen waar gepest wordt hebben een hoog verzuim en groot personeelsverloop. De gevolgen voor het bedrijf liegen er niet om: productieverlies, groot verloop en een hoog ziekteverzuim.
Pestgedrag waarbij niemand ingrijpt heeft ook nadelige gevolgen voor de dader. Die leert niet om grenzen te stellen aan het eigen gedrag. Hij of zij merkt dat het geoorloofd is om met pestgedrag en terreur bepaalde doelen te bereiken. Hoe vaker hij of zij succes boekt, des te vaker gaat hij of zij dit gedrag in meer situaties vertonen. Ingrijpen wordt steeds moeilijker.

9. Wat zegt de wet?

Pesten op het werk valt onder de noemer ‘onplezierige arbeidsomstandigheden'. Je voelt je niet veilig of wordt vernederd op je werk. Sinds 1994 vallen pestgedrag en seksuele intimidatie onder de Arbo-wet. In artikel 4, lid 2 staat dat de werkgever binnen het algemene arbobeleid een beleid dient te voeren met betrekking tot het beschermen van werknemers tegen seksuele intimidatie en tegen agressie en geweld. Onder agressie en geweld verstaat de wet voorvallen waarbij een werknemer psychisch of fysiek wordt lastiggevallen, bedreigd of aangevallen. En dit onder omstandigheden die rechtstreeks verband houden met het verrichten van de arbeid. Pestgedrag wordt in de Arbo-wet dus opgevat als een vorm van agressie en geweld.
De wet legt een verbinding met het 'gewone' arbeidsomstandighedenbeleid. De werkgever moet aandacht besteden aan agressie en geweld bij het maken van een risico-inventarisatie met een plan van aanpak. De Arbeidsinspectie moet de naleving van de Arbo-wet controleren en zonodig een eis tot naleving stellen. De Arbeidsinspectie kan de nalatige werkgever een bestuurlijke boete opleggen. De ondernemingsraad kan ook een beroep op de Arbeidsinspectie doen. In iedere regio heeft de Arbeidsinspectie bovendien een vertrouwensinspecteur aangesteld. Daar kan men met klachten terecht.
Ook het Burgerlijk Wetboek (boek 7) kan de werkgever aansporen iets tegen pesten te doen. Zo staat in artikel 611 dat de werkgever en de werknemer verplicht zijn zich als een goed werkgever en een goed werknemer te gedragen.
Er staat dus van alles in de wet. Toch is het voor individuele slachtoffers vaak moeilijk om hier iets mee te doen. Want hoe maak je aannemelijk dat je gepest wordt? Zeker als iedereen op de afdeling dit tegenspreekt. Voordat je besluit om de juridische weg te bewandelen is het goed om je van te voren voor te laten lichten. Als vakbondslid bijvoorbeeld door een jurist van de FNV.

10. Wat kan de vakbond doen?

Pesten op het werk wordt nog maar kort als serieus probleem gezien. Dus ook voor de vakbeweging is het een tamelijk nieuw verschijnsel. Word je gepest, dan kun je in ieder geval bij de bond waar je lid van bent aankloppen voor steun of gewoon om je hart te luchten. De bond kan met je bedrijf contact opnemen om te overleggen welke stappen ondernomen moeten worden om het pesten te stoppen. Eventueel kan de bond je ook juridisch ondersteunen.
De FNV vindt dat er veel meer aan preventie, het voorkomen van pesten, moet worden gedaan. Bonden en ondernemingsraden kunnen stimuleren dat dit beleid van de grond komt.

11. Wat kan de leidinggevende doen?

De leidinggevende bepaalt voor een belangrijk deel de sfeer op een afdeling. Om pestgedrag te voorkomen moet een leidinggevende het tijdig herkennen en ingrijpen. Zodra pestgedrag de kop opsteekt, is een opmerking als 'Hé, zo gaan wij hier niet met elkaar om' vaak voldoende om de norm in de groep te creëren dat pestgedrag niet geoorloofd is.
Als pestgedrag al langer plaatsvindt, wordt het voor een leidinggevende moeilijker om in te grijpen. Wat eerst wel mocht, mag nu ineens niet meer. Een leidinggevende spreekt een werknemer echter ook aan als deze te langzaam of niet goed werkt. Pestgedrag is minstens even schadelijk voor het bedrijfsbelang en moet daarom bespreekbaar gemaakt te worden.
Belangrijk is dat een leidinggevende zich niet laat verleiden tot discussies over het waarom van het pesten. Immers, meestal wordt de schuld bij het slachtoffer neergelegd. Pesten mag niet, ongeacht de oorzaak. En als iemand zijn collega's ondanks waarschuwingen blijft terroriseren, kan een chef in overleg met het management besluiten de pester over te plaatsen.

12. Wat doe ik als het mij overkomt?

Als je op je werk slachtoffer bent van pesterijen, wordt je veel onrecht aangedaan. Je staat iedere dag bloot aan een of andere vernedering. Het belangrijkste is dat je er niet alleen mee blijft rondlopen, maar hulp zoekt. Betrek echter niet te veel mensen bij het probleem. Het komt nogal eens voor dat slachtoffers veel mensen tegelijk inschakelen. Ze zoeken vooral rechtvaardigheid en eerherstel. Op zich is dat begrijpelijk. Maar het leidt ertoe dat je het ingewikkelder maakt en dat het moeilijker wordt weer als gelijke onder de collega's op de afdeling te komen. Hoe bizar het ook klinkt, vermijd dus dat je pestende collega's zich te veel onder druk gezet of bedreigd voelen
Wat kun je wel doen?

• Maak aan pestkoppen duidelijk dat hun gedrag je belemmert. Maak ze duidelijk dat ze te ver gaan.
• Zoek iemand die kan bemiddelen tussen jou en de dader(s). Zoek iemand die niet te bedreigend is voor de pester(s) of de organisatie. Bijvoorbeeld een vertrouwenspersoon of een bedrijfsmaatschappelijk werker.
• Zoek steun bij de bond of de ondernemingsraad.
• Zoek hulp om over de ervaringen op je werk te kunnen praten.
• Probeer naast je werk zo veel mogelijk afleiding te zoeken. Het werk is maar een klein deel van je leven.
• Helpt het allemaal niet, dan zou je in het uiterste geval kunnen omkijken naar een andere baan. Maar neem in ieder geval geen vrijwillig ontslag zolang je die andere baan nog niet hebt. Dan verspeel je namelijk al je rechten op bijvoorbeeld een uitkering.
  

13. Wat kan ik doen als ik het zie gebeuren?

Wie getuige is van pesten, kan proberen het slachtoffer actief te steunen. Bijvoorbeeld door de dader aan te spreken op diens gedrag. 'Doe niet zo rot. Je zou het zelf ook niet leuk vinden als ze zo met jou omgingen'.
Om dit te kunnen doen, moet je een goede positie hebben binnen de groep en enigszins populair zijn. Je zou anders de eerste niet zijn die ook slachtoffer wordt, omdat hij het voor een ander opneemt.
Passief steunen van het slachtoffer helpt ook: non-verbaal duidelijk maken dat je het pestgedrag afkeurt. Bijvoorbeeld niet lachen als anderen het slachtoffer bespotten. Weggaan zodra pestgedrag plaatsvindt of juist (letterlijk) aan de kant van het slachtoffer gaan staan.
Je kunt het slachtoffer ook steunen door:

• duidelijk te maken dat je hem of haar wel accepteert en het pestgedrag afkeurt
• samen naar een oplossing te zoeken
• collega's te wijzen op de positieve kanten van het slachtoffer
• medestanders onder de collega's te zoeken

Als een meerderheid op de afdeling de dader duidelijk maakt dat het pesten niet op prijs wordt gesteld, houdt het vanzelf op. Pesten levert de dader dan namelijk minder op dan dat het kost.

Bron: Adrienne Hubert, Hubert Consult, in opdracht van FNV

Voeg toe aan: